Tlenek węgla – Śmiertelne niebezpieczeństwo

Sezon grzewczy trwa średnio od września/października do marca/kwietnia. W tym czasie „Straż Pożarna” otrzymuje zwiększoną ilość zgłoszeń dotyczących obecności dymu w budynkach jedno i wielorodzinnych. Niemal za każdym razem w takich sytuacjach obecny jest tlenek węgla, potocznie zwany czadem. Zagrożenie związane z użytkowaniem instalacji kominowej i z tym związanych urządzeń występuje w zasadzie cały rok.

Tlenek węgla, (wzór chemiczny CO) jest gazem silnie trującym, bezbarwnym i bezwonnym, nieco lżejszym od powietrza, co powoduje, że łatwo się z nim miesza i w nim rozprzestrzenia. Tlenek węgla jest gazem niewyczuwalnym dla człowieka. Dostaje się do organizmu przez układ oddechowy, a następnie jest wchłaniany do krwioobiegu. W układzie krwionośnym człowieka tlenek węgla wiąże się z hemoglobiną 210 razy szybciej niż tlen, blokując jego dopływ do organizmu. Stwarza to poważne zagrożenie dla zdrowia i życia człowieka. Uniemożliwia prawidłowe rozprowadzanie tlenu we krwi i powoduje uszkodzenia mózgu oraz innych narządów wewnętrznych. Następstwem ostrego zatrucia może być nieodwracalne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, niewydolność wieńcowa i zawał albo nawet śmierć.

 

Stężenie objętościowe

CO w powietrzu

Objawy zatrucia

0,01–0,02%

lekki ból głowy przy ekspozycji przez 2-3 godziny

0,04%

silny ból głowy zaczynający się ok. 1 godzinę po wdychaniu tego stężenia;

0,08%

zawroty głowy, wymioty i konwulsje po 45 minutach wdychania; po dwóch godzinach trwała śpiączka;

0,16%

silny ból głowy, wymioty, konwulsje po 20 minutach; zgon po dwóch godzinach

0,32%

intensywny ból głowy i wymioty po 5-10 minutach; zgon po 30 minutach;

0,64%

ból głowy i wymioty po 1-2 minutach; zgon w niecałe 20 minut;

1,28%

utrata przytomności po 2-3 wdechach; śmierć po 3 minutach.

 

 

Urządzenia grzewcze i kominy – Źródło tlenku węgla

Tlenek węgla powstaje w wyniku niecałkowitego spalania paliw (drewna, oleju opałowego, gazu ziemnego, gazu propan-butan, węgla i innych) w piecach węglowych, ogrzewaczach, kotłach grzewczych, kuchenkach gazowych, które jest spowodowane brakiem odpowiedniej ilości tlenu niezbędnego do spalania. Wynika to z braku dopływu powietrza do urządzenia, w którym spalanie się odbywa. Aby wykluczyć taki niepożądany proces spalania niezbędna jest właściwie funkcjonująca wentylacja. W prawidłowo rozwiązanym układzie wentylacji muszą funkcjonować kanały nawiewne (czerpalne) i kanały wywiewne powietrza. W wielu budynkach lub domach jednorodzinnych nie są doprowadzone kanały nawiewne powietrza do lokalu, a także pomieszczenia, w którym znajduje się urządzenie grzewcze. Funkcji tej nie spełniają szczelne i nie zaopatrzone w nawiewniki okna. Prawidłową wentylację zaburzają także pozaklejane kratki wentylacyjne w łazience lub kuchni, brak lub mała powierzchnia otworów wentylacyjnych w drzwiach łazienkowych, jak również zaniechanie regularnych czyszczeń oraz kontroli okresowej przewodów wentylacyjnych i kominowych.

W takim układzie instalacji wentylacyjnej następuje zakłócenie prawidłowego ciągu w przewodzie dymowym lub spalinowym, a także kanale wywiewnym instalacji wentylacyjnej. Skutkiem najczęściej jest powstawanie zjawiska odwrotnego obiegu wentylacji.  Brak wlotu powietrza, a jednocześnie pobieranie (zasysanie) powietrza do spalania i wyrzut grawitacyjny spalin lub dymu do kanału kominowego wytwarza w pomieszczeniu podciśnienie. Powoduje to zasysanie powietrza z zewnątrz poprzez kanał wylotowy wentylacji wywiewnej. Taka sytuacja może powodować ponadto napływ do pomieszczenia toksycznego dymu lub spalin. Wiąże się to z lokalizacją kanałów wylotowych powietrza na ogół w pobliżu kanałów wylotowych dymu i spalin. W konsekwencji wykluczony z funkcjonowania zostaje kanał wentylacyjny wywiewny. Wadliwie działająca wentylacja lub brak wentylacji skutkuje w najlepszym wypadku zubożeniem stężenia tlenu w pomieszczeniu oraz nie odprowadzaniem zanieczyszczonego powietrza i szczątkowych toksycznych produktów spalania. Często jednak prowadzi to do ciężkich zatruć bądź śmierci.

Gdy proces spalania paliwa w urządzeniu grzewczym trwa w atmosferze ograniczonego dostępu powietrza (tlenu) dochodzi do niecałkowitego spalania. Produkty spalania niezupełnego (w tym tlenek węgla), szczególnie przy niewłaściwej wentylacji, przedostają się do przestrzeni pomieszczenia zamiast do przewodu kominowego. Niezależnymi od dopływu powietrza do pomieszczenia przyczynami spalania niezupełnego mogą być: zanieczyszczenie, zużycie lub zła regulacja palnika gazowego, przedwczesne zamknięcie paleniska pieca lub „kuchni węglowej”, niedrożny i nieszczelny przewód kominowy, uszkodzone połączenie między kominem, a piecem (nieszczelny czopuch).

Do emisji tlenku węgla często dochodzi w nowo oddawanych do użytkowania lub wyremontowanych lokalach mieszkalnych wyposażanych w nowe piece węglowe, w tym popularne obecnie piece niskotemperaturowe z wentylatorem nadmuchowym bądź wyposażanych w kotły gazowe nie mające zamkniętej komory spalania.  Wiąże się to najczęściej z wymianą w pomieszczeniach okien i drzwi na dobrze uszczelnione oraz  nie  dostosowaniem wentylacji grawitacyjnej. Mieszkanie doskonale szczelne nie posiada odpowiedniej wentylacji w trakcie spalania. Należy pamiętać, że może to doprowadzić do zdarzeń tragicznych.

Jak bronić się przed tlenkiem węgla?

Użytkownik urządzenia grzewczego w celu uniknięcia wydzielania się tlenku węgla podczas spalania paliwa oraz uniknięcia emisji tlenku węgla do mieszkania powinien:

  1. Dokonywać okresowych przeglądów instalacji wentylacyjnej i przewodów kominowych oraz ich c z y s z c z e n i a.
  2. Nie zasłaniać kratek wentylacyjnych wywiewnych i otworów nawiewnych.
  3. Przy instalacji i montażu urządzeń oraz systemów grzewczych korzystać z usług wykwalifikowanych osób. Podłączeń urządzeń do przewodu kominowego wykonywać pod nadzorem osoby posiadającej odpowiednie kwalifikacje zawodowe (np. mistrz kominiarski), która powinna potwierdzić prawidłowość podłączenia i właściwe funkcjonowanie wentylacji w pomieszczeniu, w którym urządzenie zainstalowano.
  4. Urządzenia, w których odbywa się proces spalania użytkować tylko wtedy gdy została potwierdzona odbiorowa i okresowa sprawność techniczna.
  5. Nie bagatelizować objawów duszności, bólu i zawrotów głowy, nudności, wymiotów, oszołomienia, osłabienia, przyśpieszonej czynności serca i oddychania, gdyż mogą być sygnałem, że ulegamy zatruciu czadem. W takiej sytuacji należy natychmiast zaalarmować wszystkich domowników, otworzyć okna i udać się na zewnątrz budynku oraz wezwać pomoc na telefon alarmowy nr 998   lub 112
  6. Stosować ogólnodostępne w sprzedaży czujniki tlenku węgla ale tylko spełniające wymagania zawarte w Polskiej Normie PN-EN 50291-1:2010/A1:2013-05 „Urządzenia elektryczne do wykrywania tlenku węgla w pomieszczeniach domowych - Część 1: Metody badań i wymagania”. Dodatkowym atutem takiego czujnika będzie wydana pozytywna opinia techniczna Centrum Naukowo Badawczego Ochrony Przeciwpożarowej – Państwowego Instytutu badawczego (CNBOP – PIB) lub dopuszczenie wyrobu do użytkowania w ochronie przeciwpożarowej wydane przez CNBOP – PIB. Uzyskanie najwyższego poziomu bezpieczeństwa możliwe jest przy kompleksowym zastosowaniu autonomicznych czujników czadu, dymu (w tym jonizacyjnych i optycznych) oraz gazu (GZ50 lub PB).

 

Pożar komina – przyczyny i następstwa

Długotrwałe użytkowanie przewodów kominowych (w tym spalinowych i wentylacyjnych) bez przeprowadzania terminowych czyszczeń oraz przeglądów okresowych może doprowadzić do nagromadzenia się sadzy oraz innych zanieczyszczeń na ściankach kominów. Podczas intensywniejszego palenia, szczególnie w okresie silnych mrozów, może dojść do zapalenia sadzy w przewodzie kominowym. Jest to bardzo groźne i niebezpieczne zjawisko dla użytkowników lokalu i budynku. Podczas pożaru dochodzi do bardzo intensywnego spalania nagromadzonej sadzy na całej długości komina, wytworzenia temperatury spalania rzędu 1000 – 1200 ºC oraz często dużego wzrostu ciśnienia wewnątrz przewodu kominowego. Wskutek tego pojawiają się pęknięcia i destrukcja elementów komina (cegieł, prefabrykatów, wkładów ceramicznych). Prowadzi to do rozszczelnienia komina oraz zagrożenia emisją dymu i tlenku węgla w przyległych pomieszczeniach i często zapalenia konstrukcji stropu, dachu czy palnych ścianek konstrukcyjnych.

Wymagania i podstawy prawne

Właściciel, użytkownik mieszkania, budynku mieszkalnego jest zobowiązany do zapewnienia właściwego stanu technicznego przewodów kominowych (wentylacyjnych, spalinowych, dymowych).

§ 34 ust.1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. z 2010r. Nr 109, poz. 719) w którym określono, że w obiektach lub ich częściach, w których odbywa się proces spalania paliwa stałego, ciekłego lub gazowego, usuwa się zanieczyszczenia z przewodów dymowych i spalinowych w okresach ich użytkowania:

  1. od palenisk zakładów zbiorowego żywienia i usług gastronomicznych – co najmniej raz w miesiącu, jeżeli przepisy miejscowe nie stanowią inaczej;
  2. od palenisk opalanych paliwem stałym niewymienionych w pkt 1 – co najmniej raz na 3 miesiące;
  3. od palenisk opalanych paliwem płynnym i gazowym niewymienionych w pkt 1 – co najmniej raz na 6 miesięcy.

W ust. 2 § 34 wyżej wymienionego rozporządzenia określono, że w obiektach lub ich częściach, o których mowa w ust. 1, usuwa się zanieczyszczenia z przewodów wentylacyjnych co najmniej raz w roku, jeżeli większa częstotliwość nie wynika z warunków użytkowych.

W ust. 3 § 34 przywołanego wyżej rozporządzenia określono, że czynności, o których mowa w ust. 1 i 2 wykonują osoby posiadające kwalifikacje kominiarskie, za wyjątkiem budynków mieszkalnych jednorodzinnych oraz obiektów budowlanych budownictwa zagrodowego i letniskowego – co wynika z ust. 4 § 34 wyżej wymienionego rozporządzenia.

Należy podkreślić, że zapis § 34 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. (Dz. U. 2010 r. Nr 109 poz. 719) nie zwalnia właścicieli, najemców bądź użytkowników budynków mieszkalnych jednorodzinnych i obiektów budowlanych budownictwa zagrodowego i letniskowego z wykonywania wymaganych czynności w zakresie czyszczenia w terminach wskazanych wyżej. Przepis prawa w tym zakresie stanowi jedynie, że prace te może wykonywać osoba nie posiadająca kwalifikacji kominiarskich. Wobec powyższego obowiązek prawny nadal spoczywa na właścicielu, najemcy bądź użytkowniku, który w takim przypadku powinien te czynności dokumentować poprzez prowadzenie stosownego rejestru czyszczeń przewodów kominowych (dymowych, spalinowych, wentylacyjnych) dla danego budynku na zasadzie oświadczenia.

Art. 62 ust.1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia z dnia 7 lipca 1994r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2013 r. poz. 1409 ze zm.) określa, że obiekty budowlane powinny być w czasie ich użytkowania poddawane przez właściciela lub zarządcę kontroli okresowej, co najmniej raz w roku, polegającej na sprawdzeniu między innymi stanu technicznego instalacji gazowych oraz przewodów kominowych (dymowych, spalinowych i wentylacyjnych).

§ 19 ust. 2 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 sierpnia 1999 r. w sprawie warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych (Dz. U. z 1999 r. Nr 74 poz. 836) określa, że użytkownik lokalu mieszkalnego wyposażonego w przewody i kanały dymowe lub spalinowe oraz wentylacyjne jest obowiązany:

  • zapewniać ich sprawność techniczną i użytkową,
  • w przypadku wystąpienia objawów świadczących o zagrożeniu bezpieczeństwa osób lub mienia, zaniechać użytkowania instalacji gazowej i podjąć stosowne działania zaradcze oraz poinformować właściwe służby i właściciela o wystąpieniu zagrożenia,
  • systematycznie wykonywać czynności konserwacyjne,
  • informować właściciela budynku o niewłaściwym funkcjonowaniu urządzeń spalinowych, dymowych lub wentylacyjnych.

§ 17 ust. 1 wyżej wymienionego rozporządzenia określa, że użytkownik lokalu powinien eliminować możliwość wydzielania się tlenku węgla z urządzeń gazowych oraz zapewniać bezpieczeństwo użytkowników lokalu.

§ 19 ust. 3 wyżej przywołanego rozporządzenia określa, że użytkownik lokalu korzystający z przewodów i kanałów dymowych lub spalinowych oraz wentylacyjnych może powierzać naprawę i konserwację tych urządzeń wyłącznie osobom posiadającym świadectwa kwalifikacyjne określone w odrębnych przepisach.